ขุททกนิกาย อุทาน โสณเถรวรรคที่ ๕ กุมารกสูตร

กุมารกสูตรที่ ๔ มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้ :-

บทว่า กุมารกา แปลว่า คนหนุ่ม. แต่ในที่นี้ คนหนุ่มซึ่งรู้อรรถของสุภาษิตและทุพภาษิต ท่านประสงค์ว่า กุมารกะ. จริงอยู่ สัตว์เหล่านี้ จำเดิมแต่วันที่เกิดมา จนถึงอายุ ๑๕ ปี ท่านเรียกว่า กุมารกะ และว่าพาละต่อจากนั้น มีอายุ ๒๐ ปี ท่านเรียกว่า คนหนุ่มสาว.

บทว่า มจฺฉเก พาเธนฺติ ความว่า เด็กหนุ่มเหล่านั้น ในฤดูแล้งเมื่อน้ำในสระแห่งหนึ่งใกล้หนทางแห้งแล้ว จึงพากันวิดน้ำที่ขังอยู่ในที่ลุ่มจับและฆ่าปลาตัวเล็กๆ ด้วยหมายใจว่า เราจักปิ้งกิน.

บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า พระองค์เสด็จแวะจากทางเข้าไปยังสระน้ำหน่อยหนึ่ง แล้วประทับยืนอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อุปสงฺกมิ.

ก็เพราะเหตุไร จึงเสด็จเข้าไปหา.

เพราะเพื่อจะให้เด็กเหล่านั้นเกิดความคุ้นเคยกับพระองค์ จึงเสด็จเข้าไปหา.

ศัพท์ว่า โว ในคำนี้ว่า ภายถ โว เป็นเพียงนิบาต.

บทว่า ทุกฺขสฺส เป็นฉัฏฐีวิภัตติลงในอรรถปัญจมีวิภัตติ. อธิบายว่า ทุกฺขสฺมา จากทุกข์. ด้วยบทว่า อปฺปิยํ โว ทุกฺขํ พระองค์ตรัสถามว่า ทุกข์ที่เกิดในร่างกายของพวกเธอ ไม่น่ารักไม่น่าปรารถนา มิใช่หรือ?

บทว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ความว่า พระองค์ทรงทราบโดยอาการทั้งปวงซึ่งอรรถนี้ว่าสัตว์เหล่านี้ไม่ปรารถนาทุกข์เพื่อตนเลย แต่ปฏิบัติเหตุแห่งทุกข์อยู่โดยใจความเป็นอันชื่อว่าปรารถนาทุกข์อยู่นั่นเอง.

บทว่า อิมํ อุทานํ ความว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ อันเกียดกั้นการกระทำชั่วและประกาศโทษของการทำชั่ว.

อุทานนั้นมีความหมายดังต่อไปนี้

ถ้าว่า ทุกข์อันจะให้เป็นไปในอบายทั้งสิ้น และอันต่างด้วยความเป็นผู้มีอายุน้อยและความเป็นผู้มีส่วนชั่วแห่งมนุษย์เป็นต้นในสุคติ เป็นธรรมชาติ ไม่น่ารัก ไม่น่าปรารถนาสำหรับพวกท่านถ้าพวกท่านกลัวทุกข์นั้นไซร้ พวกท่านอย่าได้กระทำ คืออย่าได้ก่อกรรมชั่ว คือกรรมลามกแม้มีประมาณน้อยชนิดปาณาติบาตเป็นต้นทางกายหรือทางวาจา ทั้งในที่แจ้ง คือไม่ปิดบัง เพราะปรากฏแก่คนอื่น (และ) ชนิดอภิชฌาเป็นต้น เพราะในมโนทวาร ทั้งในที่ลับคือปกปิดโดยความไม่ปรากฏแก่คนอื่น

ถ้าว่า ท่านทำกรรมชั่วนั้นบัดนี้ หรือจักทำในอนาคตไซร้ ทุกข์อันเป็นผลของกรรมนั้น ในอบาย ๔ มีนรกเป็นต้น และในมนุษย์ทั้งหลายจักไม่ติดตามพวกเราผู้หนีไปข้างโน้นข้างนี้ด้วยความประสงค์ดังว่ามานี้ แม้พวกท่านจะเหาะหนี คือจงใจหลีกหนีไป ก็ไม่หลุด คือไม่พ้นจากทุกข์นั้นไปได้ ท่านแสดงไว้ว่าจะให้ผล ในเมื่อความพรั่งพร้อมแห่งปัจจัยอื่นมีคติและกาลเป็นต้นนั่นแล.

อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ปลายเน ดังนี้ก็มี ความว่า เมื่อการไป คือการหลีกไปในที่ใดที่หนึ่ง มีอยู่ โดยนัยดังกล่าวแล้ว.

ก็ความนี้พึงแสดงด้วยคาถานี้ว่า ผู้ทำกรรมชั่วจะหนีไปในอากาศ หรือท่ามกลางสมุทร ฯลฯ ย่อมไม่พ้นจากกรรมชั่วนั้นไปได้.

____________________________

ขุ. ธ. เล่ม ๒๕/ข้อ ๑๙

จบอรรถกถากุมารกสูตรที่ ๔ ---------------------------------