๓. วิญญาณสูตร ๔. สัมผัสสสูตร

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะในจักขุสัมผัส นี้เป็นความเศร้าหมองแห่งจิต ฉันทราคะในโสตสัมผัส ฯลฯ ฉันทราคะในฆานสัมผัส ... ฉันทราคะในชิวหาสัมผัส ... ฉันทราคะในกายสัมผัส ... ฉันทราคะในมโนสัมผัส นี้เป็นความเศร้าหมองแห่งจิต ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใด ภิกษุ ฯลฯ ในธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันรู้ยิ่ง”สัมผัสสสูตรที่ ๔ จบ

ก. สาวตฺถินิทานํฯ "โย, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺญาณสฺมึ ฉนฺทราโค จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโสฯ โย โสตวิญฺญาณสฺมึ ... โย ฆานวิญฺญาณสฺมึ ... โย ชิวฺหาวิญฺญาณสฺมึ ... โย กายวิญฺญาณสฺมึ ... โย มโนวิญฺญาณสฺมึ ฉนฺทราโค, จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโสฯ ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อิเมสุ ฉสุ ฐาเนสุ เจตโส อุปกฺกิเลโส ปหีโน โหติ, เนกฺขมฺมนินฺนญฺจสฺส จิตฺตํ โหติฯ เนกฺขมฺมปริภาวิตํ จิตฺตํ กมฺมนิยํ ขายติ, อภิญฺญา สจฺฉิกรณีเยสุ ธมฺเมสู"ติฯ ตติยํฯ ข. สาวตฺถี ฯ โย ภิกฺขเว จกฺขุสมฺผสฺสสฺมึ ฉนฺทราโค จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโส โย โสตสมฺผสฺสสฺมึ ฯ โย ฆานสมฺผสฺสสฺมึ ฯ โย ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺมึ ฯ โย กายสมฺผสฺสสฺมึ ฯ โย มโนสมฺผสฺสสฺมึ ฉนฺทราโค จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโส ฯ ยโต โข ภิกฺขเว ภิกฺขุโน ฯเปฯ อภิญฺญา สจฺฉิกรณีเยสุ ธมฺเมสูติ ฯ

ก. พระนครสาวัตถี. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในจักขุวิญญาณ นี้เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในโสตวิญญาณ ฯลฯ ในฆานวิญญาณ ฯลฯ ในชิวหาวิญญาณ ฯลฯ ในกายวิญญาณ ฯลฯ ในมโนวิญญาณ นี้เป็นอุปกิเลสแห่งจิต. ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ภิกษุละอุปกิเลสแห่งจิตในฐานะ ๖ นี้ได้ เมื่อนั้นจิตของเธอย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ อันเนกขัมมะอบรมแล้ว ควรแก่การงาน ปรากฏในธรรมที่จะพึงทำให้แจ้งด้วยอภิญญา. จบ สูตรที่ ๓. ๔. ผัสสสูตร ว่าด้วยอุปกิเลสแห่งจิต

ก. สาวตฺถินิทานํฯ "โย, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺญาณสฺมึ ฉนฺทราโค จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโสฯ โย โสตวิญฺญาณสฺมึ ... โย ฆานวิญฺญาณสฺมึ ... โย ชิวฺหาวิญฺญาณสฺมึ ... โย กายวิญฺญาณสฺมึ ... โย มโนวิญฺญาณสฺมึ ฉนฺทราโค, จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโสฯ ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อิเมสุ ฉสุ ฐาเนสุ เจตโส อุปกฺกิเลโส ปหีโน โหติ, เนกฺขมฺมนินฺนญฺจสฺส จิตฺตํ โหติฯ เนกฺขมฺมปริภาวิตํ จิตฺตํ กมฺมนิยํ ขายติ, อภิญฺญา สจฺฉิกรณีเยสุ ธมฺเมสู"ติฯ ตติยํฯ ข. สาวตฺถี ฯ โย ภิกฺขเว จกฺขุสมฺผสฺสสฺมึ ฉนฺทราโค จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโส โย โสตสมฺผสฺสสฺมึ ฯ โย ฆานสมฺผสฺสสฺมึ ฯ โย ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺมึ ฯ โย กายสมฺผสฺสสฺมึ ฯ โย มโนสมฺผสฺสสฺมึ ฉนฺทราโค จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโส ฯ ยโต โข ภิกฺขเว ภิกฺขุโน ฯเปฯ อภิญฺญา สจฺฉิกรณีเยสุ ธมฺเมสูติ ฯ

ข. พระนครสาวัตถี. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในจักขุสัมผัส นี้เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในโสตสัมผัส ฯลฯ ในฆานสัมผัส ฯลฯ ในชิวหาสัมผัส ฯลฯ ในกายสัมผัส ฯลฯ ในมโนสัมผัส นี้เป็นอุปกิเลสแห่งจิต. ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ภิกษุละกิเลสแห่งจิตในฐานะ ๖ นี้ได้ เมื่อนั้น จิตของเธอย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ อันเนกขัมมะอบรมแล้ว ควรแก่การงาน ปรากฏในธรรมที่จะพึงทำให้แจ้งด้วยอภิญญา. จบ สูตรที่ ๔.