นสนิทัสสนัตติกนเหตุทุกสนิทัสสนัตติกเหตุทุกะ

เหตุธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย เหตุธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสน-*สัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

นเหตุธรรมที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย นเหตุธรรมที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่สนิทัส-*สนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย นนเหตุ กับนเหตุ กลับกัน มีมูล ๓ พึงกระทำเป็นปัญหา ๒๑นสนิทัสสนัตติกนสเหตุกทุกสนิทัสสนัตติกสเหตุกทุกะ

สเหตุกธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย สเหตุกธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อเหตุกธรรมที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๗ นัย อเหตุกธรรมที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อนิทัส-*สนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๗ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒๑นสนิทัสสนัตติกนเหตุสัมปยุตตทุกะสนิทัสสนัตติกเหตุสัมปยุตตทุกะ

เหตุสัมปยุตตธรรม ที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุ- *สัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

เหตุวิปปยุตตธรรม ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุ- *วิปปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒๑ นสนิทัสสนัตติกนเหตุสเหตุกทุกสนิทัสทัสสนัตติกเหตุกสเหตุกทุกะ

เหตุและสเหตุกธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่เป็นสเหตุกธรรมแต่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่เป็นนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมอาศัยธรรมไม่ใช่อเหตุธรรมและไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓นสนิทัสสนัตติกนเหตุเหตุสัมปยุตตทุกะสนิทัสสนัตติกเหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ

เหตุและเหตุสัมปยุตตธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่เป็นเหตุสัมปยุตตธรรม แต่ไม่ใช่เหตุธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมอาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม และไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นสนิทัสสนัตติกนเหตุนสเหตุกทุกสนิทัสสนัตติกนเหตุสเหตุกทุกะ

นเหตุสเหตุกธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่เป็นนเหตุธรรม และไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

นเหตุอเหตุกธรรม ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่เป็นนเหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒๑ นสนิทัสสนัตติกสนิทัสสนทุกสนิทัสสนัตติกสนิทัสสนทุกะ

สนิทัสสนธรรมที่เป็นนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสน- *ธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕ นสนิทัสสนัตติกนสัปปฏิฆทุกสนิทัสสนัตติกสัปปฏิฆทุกะ

สัปปฏิฆธรรมที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

อัปปฏิฆธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นสนิทัสสนัตติกนรูปีทุกสนิทัสสนัตติกรูปีทุกะ

รูปีธรรมที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่รูปีธรรมที่ไม่ใช่ สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒๑

อรูปีธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อรูปีธรรม ที่ไม่ใช่ สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นสนิทัสสนัตติกนโลกิยทุกสนิทัสสนัตติกโลกิยทุกะ

โลกิยธรรมที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่โลกิยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๗ นัย โลกิยธรรมที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่โลกิยธรรมที่ไม่ใช่อนิทัส-*สนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๗ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒๑นสนิสทัสนัตติกนเกนจิวิญเญยยทุกะสนิทัสสนัตติกเกนจิวิญเญยยทุกะ

เกนจิวิญเญยยธรรมที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เกนจิวิญ- *เญยยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓๕

เกนจินวิญเญยยธรรมที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เกนจิน- *วิญเญยยธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓๕

สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งสัมปยุตด้วยเหตุอาศัยสภาว-ธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่สัมปยุตด้วยเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งวิปปยุตจากเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่วิปปยุตจากเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นเหตุและไม่วิปปยุตจากเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งสัมปยุตด้วยเหตุแต่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่วิปปยุตจากเหตุและมิใช่ไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุอาศัยสภาว-ธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นเหตุและไม่ใช่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นเหตุและมิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๒๑ วาระ ฯลฯ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ ๒๒. สนิทัสสนติกะ ๗. จูฬันตรทุกะ

สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งเห็นได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่ใช่เห็นได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๕ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๕ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งมิใช่ไม่ใช่เห็นได้เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่ใช่เห็นได้โดยอารัมมณปัจจัย (ย่อ) อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ อุปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาระ ปุเรชาตปัจจัย มี ๓ วาระ อัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งกระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่ใช่กระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งกระทบไม่ได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่กระทบไม่ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งจิตบางดวงรู้ได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่ใช่จิตบางดวงรู้ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓๕ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อัญญมัญญปัจจัย มี ๑๕ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๕ วาระ สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่ใช่จิตบางดวงรู้ได้อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่ใช่จิตบางดวงรู้ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓๕ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อัญญมัญญปัจจัย มี ๑๕ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๕ วาระ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------