อนุโลมปัจจนียทุกทุกปัฏฐาน

ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยสเหตุกธรรมที่เป็นเหตุธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยสเหตุกธรรม ที่เป็นนเหตุธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยสเหตุธรรม และสเหตุกธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ ในอารัมมณปัจจัย มี " ๑ ในอวิคตปัจจัย มี " ๕

ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยสเหตุกธรรมที่เป็นนเหตุ- *ธรรม เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะเหตุปัจจัย

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มี " ๓ ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย มี " ๓สหชาตวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี เหมือนกับปฏิจจวาร

สเหตุกธรรมที่เป็นเหตุธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่เป็น นเหตุธรรม โดยเหตุปัจจัย

สเหตุกธรรมที่เป็นเหตุธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม โดยอารัมมณปัจจัย สเหตุกธรรมที่เป็นนเหตุธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุ-*ธรรม โดยอารัมมณปัจจัย สเหตุกธรรมที่เป็นเหตุธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่เป็นนเหตุธรรมและธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม โดยอารัมมณปัจจัย สเหตุกธรรมที่เป็นนเหตุธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมโดยอารัมมณปัจจัย สเหตุกธรรมที่เป็นนเหตุธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่เป็นนเหตุธรรมโดยอารัมมณปัจจัย สเหตุกธรรมที่เป็นนเหตุธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่เป็นนเหตุธรรมและธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม โดยอารัมมณปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑ ในอารัมมณปัจจัย มี " ๖ ในอธิปติปัจจัย มี " ๒ ในอวิคตปัจจัย มี " ๕ปัญหาวารพึงให้พิสดาร

ธรรมที่ไม่ใช่อเหตุธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยอเหตุกธรรม ที่เป็นเหตุธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยอเหตุกธรรมที่เป็นนเหตุธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๔ เหตุทุกเหตุสัมปยุตตทุกนเหตุทุกนเหตุสัมปยุตตทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุสัมปยุตตธรรมที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยเหตุสัมปยุตตธรรมที่เป็นเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัยเหมือนกับสเหตุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยเหตุวิปปยุตตธรรมที่เป็นเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยเหตุวิปปยุตตธรรมที่เป็นนเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๔ เหตุทุกเหตุสเหตุกทุกนเหตุทุกนเหตุสเหตุกทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรมที่เป็นเหตุธรรม อาศัยธรรม ที่เป็นเหตุธรรม และสเหตุกธรรมที่เป็นเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑

ธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม และไม่ใช่นเหตุธรรมที่เป็นธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยธรรมที่เป็นสเหตุกธรรม แต่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑ เหตุทุกเหตุเหตุสัมปยุตตทุกนเหตุทุกนเหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัย ธรรมที่เป็นเหตุธรรม และเหตุสัมปยุตตธรรม ที่เป็นเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม และไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรมอาศัยธรรมที่เป็นเหตุสัมปยุตตธรรม แต่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑ เหตุทุกนเหตุสเหตุกทุกนเหตุทุกนเหตุนสเหตุกทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม อาศัยธรรม ที่ไม่ใช่เหตุธรรม แต่เป็นสเหตุกธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่เหตุธรรม อาศัยธรรม ที่ไม่ใช่เหตุธรรม แต่เป็นอเหตุธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑ เหตุทุกสัปปัจจยทุกนเหตุทุกนสัปปัจจยทุกะ

อัปปัจจยธรรมที่เป็นนเหตุธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อัปปัจจยธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม โดยอารัมมณปัจจัย ฯลฯ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อัปปัจจยธรรม ที่ไม่ใช่เหตุธรรม โดยอารัมมณปัจจัย. เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อัปปัจจยธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม และธรรมที่ไม่ใช่อัปปัจจย-*ธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม โดยอารัมมณปัจจัย ฯลฯ

ในอารัมมณปัจจัย มีวาระ ๓ อสังขตธรรม ก็เหมือนกับอัปปัจจยธรรม ฯลฯ เหตุทุกสนิทัสสนทุกนเหตุทุกนสนิทัสสนทุกะ

สนิทัสสนธรรมที่เป็นนเหตุธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม โดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม โดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม และธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม โดยอารัมมณปัจจัย

ในอารัมมณปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยอนิทัสสนธรรมที่เป็น เหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ เหตุทุกสัปปฏิฆทุกนเหตุทุกนสัปปฏิฆทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่สัปปฏิฆธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยสัปปฏิฆธรรมที่เป็น นเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑

ธรรมที่ไม่ใช่อัปปฏิฆธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยอัปปฏิฆธรรมที่เป็นเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ เหตุทุกรูปีทุกนเหตุทุกนรูปีทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่รูปีธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยรูปีธรรมที่เป็นนเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่อรูปีธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยอรูปีธรรมที่เป็นเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ เหตุทุกโลกิยทุกนเหตุทุกนโลกิยทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่โลกิยธรรม ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม อาศัยโลกิยธรรมที่เป็นนเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่โลกุตตรธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยโลกุตตรธรรมที่เป็น เหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ เหตุทุกเกนจิวิญเญยยทุกนเหตุทุกนเกนจิวิญเญยยทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เกนจิวิญเญยยธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยเกนจิวิญเญยยธรรม ที่เป็นเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

ธรรมที่ไม่ใช่เกนจิวิญเญยยธรรม ที่เป็นนเหตุธรรม อาศัยเกนจิวิญเญยยธรรม ที่เป็นเหตุธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่ใช่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งมีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่ใช่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งมีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่ใช่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุและที่ไม่เป็นเหตุซึ่งมีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อัญญมัญญปัจจัย มี ๕ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งมิใช่ไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๑) สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุซึ่งมิใช่ไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๔ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๔ วาระ ฯลฯ ปุเรชาตปัจจัย มี ๑ วาระ อาเสวนปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๔ วาระ ๑. เหตุทุกะ ๒. เหตุสัมปยุตตทุกะ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นเหตุและไม่วิปปยุตจากเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่วิปปยุตจากเหตุและมิใช่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งสัมปยุตด้วยเหตุแต่ไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นเหตุและไม่ใช่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นเหตุและมิใช่ไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ ๑. เหตุทุกะ ๖-๑๒. จูฬันตรทุกะ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเห็นได้เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่ใช่เห็นได้โดยอารัมมณปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเห็นได้เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่ใช่เห็นได้โดยอารัมมณปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเห็นได้เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและที่มิใช่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่ใช่เห็นได้โดยอารัมมณปัจจัย (ย่อ) อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ อุปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาระ ปุเรชาตปัจจัย มี ๓ วาระ อัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งมิใช่เห็นไม่ได้อาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเห็นไม่ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นรูปอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเป็นรูปเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งมิใช่ไม่เป็นรูปอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นรูปเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่ใช่จิตบางดวงรู้ได้อาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งจิตบางดวงรู้ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งมิใช่ไม่ใช่จิตบางดวงรู้ได้อาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งไม่ใช่จิตบางดวงรู้ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------