สนิทัสสนัตติกเหตุทุกนสนิทัสสนัตติกนเหตุทุกะ

นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นอนิทัสสน-*อัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย นเหตุธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ฯลฯ นเหตุธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และนเหตุธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆ-*ธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ สนิทัสสนัตติกสเหตุกทุกนสนิทัสสนัตติกนสเหตุกทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยสเหตุกธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยสเหตุกธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ฯลฯ ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยสเหตุกธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอเหตุกธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓สนิทัสสนัตติกเหตุสัมปยุตตทุกะนสนิทัสสนัตติกนเหตุสัมปยุตทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุสัมปยุตตธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยเหตุ- *สัมปยุตตธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่เหตุสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยเหตุสัมปยุตต-*ธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ฯลฯ ธรรมที่ไม่ใช่เหตุสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และธรรมที่ไม่ใช่เหตุ-*สัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยเหตุสัมปยุตตธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆ-*ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยเหตุ- *วิปปยุตตธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓สนิทัสสนัตติกเหตุสเหตุกทุกะนสนิทัสสนัตติกนเหตุสเหตุกทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรมและไม่ใช่อเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่เป็นเหตุและสเหตุกธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม และไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสน-*สัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่เป็นสเหตุกธรรมแต่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓สนิทัสสนัตติกเหตุเหตุสัมปยุตตทุกะนสนิทัสสนัตติกนเหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสน-*สัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่เป็นเหตุและเหตุสัมปยุตตธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุวิปปยุตตธรรม และไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่เป็นเหตุสัมปยุตตธรรม แต่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ สนิทัสสนัตติกนเหตุสเหตุกทุกสนิทัสสนัตติกนเหตุนสเหตุกทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมอาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม แต่เป็นสเหตุกธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมอาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม แต่เป็นอเหตุกธรรม ที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓สนิทัสสนัตติกสนิทัสสนทุกะนสนิทัสสนัตติกนสนิทัสสนทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนธรรม ที่ไม่ใช่อสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัย อนิทัสสนธรรมที่เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งเป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งเป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ฯลฯ สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้กระทบได้และที่ไม่ใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ซึ่งไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งเป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ

สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่ใช่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งมีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งมีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ฯลฯ สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้กระทบได้และที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ซึ่งไม่ใช่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งมีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ๒๒. สนิทัสสนติกะ ๓. เหตุสัมปยุตตทุกะ

สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นเหตุและมิใช่ไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งเป็นเหตุและมีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่มีเหตุและมิใช่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งมีเหตุแต่ไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย(ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ๒๒. สนิทัสสนติกะ ๕. เหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ

สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุและไม่ใช่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่เป็นเหตุแต่มิใช่ไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ๒๒. สนิทัสสนติกะ ๗. สัปปัจจยทุกะ

สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งเห็นได้เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่ใช่เห็นได้โดยอารัมมณปัจจัย (ย่อ) อารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ อุปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาระ ปุเรชาตปัจจัย มี ๓ วาระ อัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ซึ่งมิใช่เห็นไม่ได้อาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ซึ่งเห็นไม่ได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------